|
Mart ayin Atlas dergisine uslasamayan
arkadaslar icin derginin bazi sayfalarini scanladim.
D Ü G
Ü N
.jpg)
Büyük
Bulusma
Cerkeslerde evlilik, uyulmasi zorunlu bin türlü kuralin eslik ettigi bir törenle
gerceklesir.
Bir Cerkes
genci evlenmek mi istiyor? Yuvayi gecindirecek maddi gücü olacak, büyük kardesi
bekarsa onun evlenmesini bekleyecek, uzak ya da yakin akrabadan es adayi
secmeyecek, mümkünse ayni köyden birini tercih etmeyecek, ama evlenecegi kisinin
mutlaka Cerkes olmasini gözetecek... Bütün bu sartlara bir de "zor begenir"
olmalari eklenince Cerkeslerin neden gec evlendikleri yeterince aciga cikiyor.
Ama tüm bunlari yerine getirmek de yetmiyor. Kiz kacirmadan kiz istemeye,
nikahtan dügüne, gelin almadan damat cikarmaya bin türlü kural keskin bir
sekilde isliyor.
Kiz kacirma
Genclerin
birbirini tanimasi icin gerekli sosyal kurumlarin (zehes, kasenlik) var oldugu
geleneksel Cerkes toplumunda aile birligi kurmanin asil yöntemi genclerin
karsilikli anlasarak ve ailelerinin onayiyla evlenmeleridir. Cesitli nedenlerle
ailesinin karsi cikacagini tahmin ettigi durumda kiz, kendi istegiyle fakat
ailesinin haberi olmadan kacabilir. Bazen de formaliteleri ortadan kaldirmak
icin taraflarin anlasmasiyla kiz kacirilir. Bugün artik pek rastlanmayan bir de
zorla kacirmak.
Kiz kacirmada
genellikle kizin akrabalarindan bir kiz ya da kadin aracilik eder. Erkek,
arkadaslariyla birlikte kizi kacirir ve bir akrabasinin ya da arkadasinin evine
götürür. Kendisi de bir arkadasinin, akrabasinin veya baba dostunun evine gider
ve dügün dahil bütün törenler bitinceye kadar burada kalir. Bir veya birkac
erkek, köyün sözü gecen yaslilardan birine giderek, kizin kendilerinde oldugunu,
ailesinin merak etmemesini bildirir. Bundan sonra tarflarin iliskileri yaslilar
(thamade) araciligiyla yürütülür. Kizin ailesi önce siddetle karsi cikar, fakat
kiz kacirma olaylarinda kizin geri alinmasi, evlilikle sonuclanmamasi cok nadir
görülür. Yine de kizin habersiz, ailesinin onayi olmadan, hele evlenmemis ablasi
varken kacmasi hos karsilanmaz.
Kiz isteme
(Lhuh)
Cerkeslerde
evlilikle ilgili konularin büyüklerle, anne babayla acikca konusulmasi ayip
sayilir. Bütün iliskiler arkadaslar, yengeler veya enisteler araciligiyla
yürütülür. Evlenmeye karar veren kiz veya erkek, aracilarla bunu anne babasina
bildirir. Dügüne kadar bütün sürec, olumsuz sonuclanmasi ihtimaline karsi mümkün
oldugunca gizli yürütülür.
Erkek
tarafinin büyükleri toplanarak "lhuh" (kiz isteme) icin gidecek heyeti
belirlerler. Bu heyette genellikle, kiz tarafinda sözü gececek aile büyükleri
(amcalar), dayi tarafinda yine ailenin büyükleri vaey duruma göre babanin yakini
tarafindan karsilanir. Kizin babasi bu törene katilmaz ve gelenlerle muhatap
olmaz. Kizin kendisi de görünmez. Ilk istemede genellikle "Aile büyüklerine
danisalim, görüselim, su gün gelin" denerek olumlu cevap verilmez. Sonra da
cevap olumsuz olacaksa bu acikca söylenmez, "Biz size haber veririz" denir.
Ev Görme
(Vunaplhe)
Kizin ailesi
erkegin ailesini tanimiyorsa,ekonomik ve sosyal durumunu bilmiyorsa, istemeye
gelenlere "Acele etmeyin, bazi adetlerimiz var" cevabi verilir. Bundan
anlasilan, kizlarini nasil bir yere vereceklerini görmek (vunaplhe/ ev görme)
istedikleridir. O zaman gelenler, kendilerini nerede nasil bulabileceklerini
ayrintisiyla bildirir. Fakat vunaplhenin zamani konusulmaz; bunu kizin ailesi
tayin eder. Bu görev saygin, dürüstlügüyle taninan bir veya birkac erkege
verilir. Kiz tarafi, habersiz giderek kim olduklarini söylemeden titizlikle her
seyi inceler. Eve, avluya, bahceya, hayvanlara, komsularla iliskilerine,
yaslilarinin otoritesine, müstakbel kaynananin davranislarina bakarlar. Sonuc
olumluysa vedalasirken kendilerini vuaplhe icin görevlendirildigini aciklar ve
konuyu tekrar görüseebileceklerini bildirirler. Vunaplheden iki veya üc gün
sonra erkek tarafi hediyelerle kizin ailesine bir heyet (palheyet, palhe´ih)
gönderir. Nikah (nekihith) icin gün belirlenir. Bu gelenek bugün uygulanmiyor.
Eskiden de toplumun üst siniflari arasinda uygulanmaz, aksine böyle bir talep
hakaret sayilirdi.
Nikah
(Nekihith)
Nikah gelinin
anne- babasinin evinde yapilir. Nikah törenine damat ve gelin katilmaz, kendi
adlarina vekil (vuecil) tayin ederler. Nikahta hoca (efend) ve damatla gelin
vekillerinden baska sahitler hazir bulunur. Tören ayakta yapilir. Eskiden herkes
bu tören sirasinda mutlaka sapka giymesi bir gelenekti. "Efendi", genclerin
vekillerinden fikir degistirip degistirmediklerini, vasilerinin kari koca
olmalarina razi olup olmadigini sorar. Sonra üc kez dua okur ve her defasinda
vekilere onay verip vwermediklerini sirayla sorar. Vekillerin cevabindan sonra
hoca yine dua okur ve bunu "amin"le bitirir, Nikah töreninde oyunlar, baska
eglenceler olmaz. Nikah kiyildiktan sonra sofra kurulur, gencler icin, akrabalik
icin iyi dilek konusmalari (houh) yapilir.
Dügüne
Hazirlik
Nikahtan sonra
kiz baba evinde bir yil veya daha fazla kalir. Bu süre icinde ceyiz ve müstakbel
akrabalar icin hediyeler hazirlanir. Bu döemde genc teyzeler, halalar, gelinler,
komsu kadinlar ona yeni ailesinde nasil davranmasi gerektigini, kocasinin ve
diger yaslilarin karsisinda ne gibi görevleri oldugunu ögretirler. Ilk geceden
baslayarak evlilik yasaminin gerekleri anlatilir. Evlenecek kiz akrabalarinin ve
yakin komsularinin dügünleri disinda diger sosyal etkinliklere katilmaz.
Katildiginda da evli kadinlar gibi sadece izleyici olur. Aksamlari kizin yanina
kiz ve erkek arkadaslari gelir. Jessis (gece oturmasi) diye adlandirilan sohbet
ve eglenceler düzenlenir. Nikahtan önce arkadaslariyla birliktekizin evine
rahatca girip cikabilen damat, bundan sonra evin cok uzagindan gecmek, kizin
ailesinden yaslilarla karsilasmaktan kacinmak zorundadir.
Baslik Alma
(vuase´ih)
Baslik (vuase)
nikah sirasinda belirlenir. Eskiden basli bedeli büyük bas hayvanlardan ve
siperit denilen cins bir attan olusurdu ve ailelerin durumuna göre degisirdi.
Örnegin baslik bedeli 1950´li yillarda Uzunyayla´da "iki at, iki öküz ve 500
lira´ydi. Nikahtan sonra damadin akrabalari basligi hazirlar. Basligi almak icin
kiz tarafindan bes alti erkek gönderilir, bunlar arasinda kizin amcasi ve dayisi
olur. Baslik görüsmeleri cok siki pazarlikla gecer ve "ince diplomasi"
gerektirir. Bugün artik baslik parasi kalkti ya da sembolik olarak aliniyor.
Gelin Alma
(Nisase)
Dini nikahtan
ve basligin alinmasindan sonra nisase (gelin alma) günü kararlastirir. Eskiden
genellikle sonbaharda, hasat bittikten sonra yapilirdi. Ailenin büyügü
akrabalarina, köylülerine, kendi arkadaslarina haber verir. Tören gelin alici
sofrasi (fizise yefe) ile baslar. Törenin nasil organize edilecegi konusulur ve
gelin alici kafilesinin baskani ( fizise thamade) secilir, görevler belirlenir.
Gelin aliciya refakat icin secilen atli gencler (fizise su) kendilerine
gösterilen bu görevi onur sayarlar. Gelin arabasi kirmizi bir örtüyle kaplanir.
Arabada damadin kiz kardesi veya baska bir akrabasi ve mizikaci (psinavo)
bulunur. Arabanin cevresinde atlilar yer alir. Gelin alici (fizise), günün
aydinlik vaktinde yola cikarilir.
Gelin alici
alayi gelinin köyünün girisinden baslayarak evin avlusuna girinceye kadar
engellenmeye calisilir. Atli genclerin en basta gelen görevi arabanin kirmizi
örtüsünü kaptirmamaktir. Gelini evden cikarma ve arabaya bindirme görevi damadin
kardesinin veya yakin akrabalarindan bir erkegin görevidir. Gelini oturdugu
yerden kaldirmak icin "gatecips´e" ve odadan cikarmak icin de "asha vubidips´e"
ödemek gereklidir. Ayrica avludan ve köyden cikarken genceler tarafindan yolu
kesilen gelin alicidan gecis bedeli (kuebjedene) alinir. Gelinle birlikte
genellikle yengesi, teyzesi, amca-teyze oglu veya kizi olan "gelin-arkadasi"
(jemhegase veya nisedek´ue) gelir ve kocasinin evine yerlesinceye kadar onunla
birlikte kalir. Eskiden uygulanan "teyseris" gelenegine göre, gelin damadin bir
akrabasinin veya arkadasinin evine (teyseres) getirilir ve "gelin cikarma"´ya
(niseyise, niseyisij) kadar orada kalirdi. Ancak uzun zamandir gelindogrudan
damadin evine getirilir. Voreydade sarkisi esliginde arabadan indirilir ve özel
hazirlanmis odaya (lagune) götürülür. Bu sirada "nivoj cetsivej" denilen ilginc
bir seremoni yasanir. Damadin büyük nenesi varsa temsili olarak evden kacar ve
güzel sözlerle, vaatlerle ikna edilerek geri getirilir.
Bir sür sonra,
voreydade sarkisi esliginde gelini yeni akrabalariyla tanistirma töreni
(vunejise) yapilir. Ikinci kez, sadece kadinlarin katildigi vuneyise tsuk da
ypildiktan sonra gelin kaynanasinin yanina girmekte serbest olur.
Damat bütün
dügün faaliyetleri sirasinda bir arkadasinin evinde (savuap´e, savos´ip´e)
kalir. Sadic (savokot, savog) ve yardimcisi ( savokodze) gereken her seyi
yapmaktan sorumludur. Arkadaslari, dügüne gelen gencler damadi burada ziyaret
ederler ve geleneklere bagliligini, dayanikiligini ölcerler! Uygun bir firsatta
damat kacirilabilir ve kurtarmalik alinarak iade edilir. Dügünün son günü, yani
gelin getirildikten üc dört gün sonra savoyisij (damat cikarma) yapilir. Damat,
arkadaslari esliginde kaldigi evden törenle kendi evine getirilir.
|
