|
C
E R K E S T O P L U M U
Soyler,
Köyler ve Köleler
Her
Cerkes hangi soya ve hangi boya ait oldugunu bilir. Ayni soydan herkes birbirini
akraba sayar ve aralarinda evlenme yasagi uygulanir.
Geleneksel ve
toplumsal yapi Cerkeslerde soy toplulugu (klan) ve boy-kabile yapilanmasi özellikleri
tasir. Ortak bir atadan geldigine inanan ve ayni soyadini tasiyan aileler soy
topluluklarini (lhepk) olusturur. Ayni Ihepkten olan herkes birbirini yakin
akraba sayar ve aralarinda kesin evlenme yasagi uygulanir. Evlenme yasagi anne
tarafindan "Ihepek" icin de gecerlidir. Her soyun kendine ait bir
damgasi (armasi) vardir. Gecmiste bu soylar, yasadiklari cografi bölgenin veya
bagli olduklari prenslerin alariyla anilan Abzeh, Sapsig, Bjedug, Natuhay,
Cemguy, Kabardey, Besleney, Hatukay gibi boylari olusturuyordu. Bu geleneksel
yapi eski katilikta olmasa da genel olarak varligini sürdürüyor. Akrabalik ve
evlilik iliskileri ayni normlarda devam ediyor. Bugün de hemen her Cerkes hangi
soya ve hangi boya ait oldugunu biliyor.
Cerkes toplumu,
dönemlere, bölgelere ve boylara göre bicimi ve adlari degisse de esas olarak
feodal soylardan, özgür kölyülerden, serflerden ve kölelerden olusuyordu.
Feodal sinifin tepesine psi denilen prensler bulunuyordu. Psi´lal hükümranliklari
altindaki topraklarda kendilerine bagli profesyonel savascilarin gücüne
dayanarak halki yönetiyorlardi. Psi, kendisine tabi halkin bütün mülkiyeti
üzerinde tasarrufta bulunabilirdi. Bununla birlikte kisisel dokunulmazligi
vardi. Feodal düzenin en güclü oldugu Kabardey bölgesinde, "psize´use"
denilen büyük prenslerin kongresinde en yasli prens "büyük prens"
(psivueliy) secilir ve yardimcilari (psi kuedze) ile birlikte Kabardey´in ic ve
dis islerini yönetirdi. 1800´lerin basinda Kabardey bölgesi Rusyanin
hakimiyetine girince psilarin iktidari büyük ölcüde sinirlandi.
Prenslerden
sonra "birinci derece" özden (soylu) kabul edilen diger üst sinif
"tlakotles"lerdi. Hiyerarside onlari ikinci derecede özdenler (dijinigo)
izliyordu. Bazi arastirmacilar bu ikisini ayni sinif kabul eder. Büyük toprak
sahipleri olan tlakotlesler, adlarinin anlamina (güclü soy) uygun olarak
toplumda cok yüksek bir konuma sahiptiler. Cok genis feodal haklari vardi ve bu
mirasla gecerdi.
Alt feodal
sinifi olusturan vorklar, bagli olduklari psilara ve tlakotleslere silahiyla
hizmet eden askeri bir sinfti. Yeni bir vorku himaysine alan psi veya tlakotles,
ona vork tin denilen ve genellikle cins bir at, cesitli silahlar, büyükbas
hayvan ve topraktan olusan hediyeler verirdi. Vorklar verilen bu topraga "askeri
hizmet verme sartiyla" sahip olurlardi. Vasal hizmetinin babadab ogula
gecen bagliliginin kosullarina antla tespit edilirdi: Vork, efendisine sadakat
ve dürüstlükle hizmet etmeyi, onun düsmanlarini kendi düsmani saymayi, agir
bir hakarete ugramadikca baska bir feodale gecmemeyi yükümlenirdi.
Vorklar, bagli
olduklari feodale olki cagrisiyla, savasa veya baska bir faaliyete katilmak üzere
belirtilen zamanda, belirtilen yerde olmakla yükümlüydüler. Bazi vork
ailelerinin savasta bayragi tasimak, meclic kararlarini halka duyurmak, dügün,
toplanti, cenaze gibi büyük organizasyonlarda düzeni saglamak gibi görevleri
vardi.
Cerkes soylari
icin tarla isleriyle. zanaatla, bilimle ve hatta ticaretle ugrasmak ayip
sayilirdi. Hayatlarini at üzerinde baskinlarda, savasarak ya da ziyaretlerde
gecirirlerdi. Kapisi her zaman herkese acik "haces"te (konuk evi)
konuk agirlamak en basta gelen meziyetleriydi.
Üst feodal
kesim disinda halkin büyük cogunlugunu tlhokotl yani özgür köylü sinifi
olusturuyordu. Kendi özel mülkiyetleri ve köleleri olabilen bu özgür köylülerin
bagli olduklari feodallere vergi vermek, belli dönemlerde onlar icin calismak,
cagrildiginda ordusuna katilmak gibi yükümlülükleri vardi. Bunlarin bir bölümü
zamanla özgürlüklerini kaybederek laguneut ( veya lagunepit), yani
feodallerin mülkiyetinde bulunanserfler haline geldiler.
Toplumun en
alt sinifi, savaslarda veya baskinlarda ele gecirilmis köleler (psitl ve vuneut)
olusturuyordu. Cesitli islerde calistirilirdi, alinip satilabilir veya
azat edilebilirlerdi. Köle sahibi olmak kimsenin imtiyazinda degildi; savasta
veya baskinda düsmanini ele geciren onu köle yapma hakkina sahipti. Kölelerin
cocuklarida köle sayilirdi. Köleler cogunlukla baska halklardan ( Rus, Kazak,
Leh, Gürcü, Iranli) ya da düsmanlik güden topluluktan ele gecirildi.An cak
cok agir bir suc islemesi halinde bir Cerkes de köle yapilarak satilabilirdi.
Feodal yapi
bazi Cerkes boylarinda farklilik gösteriyordu. Karadeniz sahilinde yasayan
Sapsiglar, Abzehler ve Natuhaylar 1700´lerin ikinci yarisindan ayaklanarak
feodal sinifi tasfiye ettiler ve yaslilarin önderlik ettigi halk meclisleriyle
yönetilmeye basladilar. Feodal yapisini koruyan diger Cerkes topluluklarindan
gelen kacaklara siginma sagladilar. Bu nedenle sürgünden önceki son dönemde
nüfuslari oldukca artmisti. Feodal yapisi en güclü ve karmasik olanlar ise
Kabardeylerdi.
Cerkes toplum
yapisi, feodallerin haklari ve imtiyazlari sirlanmis olarak Sovyet dönemine
kadar devam etti. Sovyet sisteminde tamamen ortadan kaldirildi. Osmanli
topraklarinda ise radikal bir tasfiye hareketi olmadi. Feodallerin sürgün ve
daginik yerlesim nedeniyle iyice zayiflayan hakimiyeti, büyük calkantilara yol
acmadan zamanla ortadan kalkti. Bununla birlikte, özellikle Kabardeylerde eski
toplumun izleri bugün de görülebilir.
|
